Ребалансот како сигнал за фискалните приоритети и економската насока
Предлог-ребалансот на Буџетот за 2026 година претставува значајна промена на првично поставената фискална рамка, само неколку месеци по усвојувањето на годишниот буџет. Иако ребалансите се вообичаен инструмент преку кој владите ги приспособуваат јавните финансии на новите економски услови и реализацијата на приходите и расходите, нивната големина и динамика се важен показател за квалитетот на буџетското планирање и степенот на предвидливост на економските политики.
Со предложените измени, вкупните приходи се зголемуваат од 374,9 милијарди денари на 379,5 милијарди денари, односно за 4,6 милијарди денари (1,2%). Во исто време, расходите растат од 414,2 милијарди на 425,8 милијарди денари, што претставува зголемување од 11,6 милијарди денари (2,8%). Како последица на побрзиот раст на расходите во однос на приходите, буџетскиот дефицит се зголемува од 39,2 милијарди денари на 46,3 милијарди денари, односно од 3,5% на 4,1% од БДП.
Клучното прашање што го отвора овој ребаланс не е само висината на дополнителното трошење, туку неговата економска функција. Дали дополнителните јавни средства создаваат услови за повисок економски раст, продуктивност и конкурентност или претставуваат краткорочен одговор без долгорочен развоен ефект.
Фискална одржливост и управување со јавниот долг
Зголемениот буџетски дефицит директно значи потреба од дополнително задолжување. Ова прашање станува особено значајно во услови кога глобалните каматни стапки се повисоки во споредба со периодот на евтино финансирање, што ја зголемува цената на новото задолжување и идните обврски за сервисирање на јавниот долг.
Самото зголемување на јавниот долг не претставува нужно ризик доколку позајмените средства се насочуваат кон продуктивни инвестиции кои создаваат нова економска активност, повисоки приходи и подобрена конкурентност. Меѓутоа, доколку растот на долгот главно се користи за финансирање тековна потрошувачка без соодветен економски поврат, постепено се намалува фискалниот простор за идни развојни политики.
Оттука, одржливоста на јавните финансии не може да се оценува само преку големината на дефицитот или нивото на долгот. Подеднакво важно е како се трошат јавните средства и дали тие придонесуваат за создавање услови за побрз економски раст.
Од структурата на трошењето зависи развојниот ефект на буџетот
Една од позначајните промени во ребалансот е зголемувањето на капиталните расходи од 40,1 милијарди на 45,9 милијарди денари, односно за 5,8 милијарди денари (14,5%). Дополнителните средства се планирани за инфраструктурни проекти во транспортот, железницата, локалната инфраструктура, водоснабдувањето, како и за проекти во образованието и здравството.
Зголемувањето на капиталните инвестиции е важен чекор од аспект на економскиот развој, но нивниот вистински ефект ќе зависи од квалитетот на проектите, брзината на реализација и нивната способност да создадат дополнителна економска вредност. Досегашните искуства покажуваат дека разликата меѓу планираните и реализираните капитални инвестиции често останува значаен предизвик за ефикасноста на јавните расходи.
Во исто време, развојните потреби на економијата се менуваат. Инфраструктурата останува основа за раст, но долгорочната конкурентност сè повеќе зависи од инвестиции во знаење, технологии, иновации и човечки капитал. Современите економии не се натпреваруваат само преку физичка инфраструктура, туку преку способноста да создаваат производи и услуги со повисока додадена вредност.
На приходната страна, ребалансот не носи значајни промени кај главните даночни категории. Сепак, одредена неизвесност останува кај неданочните приходи, капиталните приходи и донациите, кои се карактеризираат со помала предвидливост. Реализацијата на приходите во првиот дел од годината укажува дека исполнувањето на годишните проекции ќе бара повисока динамика во вториот дел од годината.
Нови економски услови и потребата од забрзана трансформација
2026 година претставува важен период за домашната економија поради започнувањето на практичните финансиски ефекти од Механизмот за прилагодување на јаглеродните граници (CBAM). Иако овој механизам не претставува директен буџетски приход, неговото влијание ќе биде значајно за компаниите кои извезуваат на европскиот пазар.
Новите европски правила ќе бараат забрзани инвестиции во енергетска ефикасност, намалување на емисиите, модернизација на производството и прилагодување кон зелената транзиција. Во тој контекст, важно прашање е дали постојните буџетски приоритети обезбедуваат доволно силна поддршка за индустриската трансформација и адаптацијата на компаниите кон новите услови.
Сличен предизвик постои и кај дигиталната трансформација. Областите како индустрија 4.0, вештачката интелигенција, автоматизацијата, истражувањето и развојот и иновациите стануваат клучни фактори за идната конкурентност, но нивната позиција во јавните политики и буџетските приоритети сè уште треба значително да се зајакне.
Економскиот раст во наредниот период ќе зависи од способноста на земјата да премине од модел базиран претежно на трошоци и евтина работна сила кон модел кој создава повисока продуктивност и поголема додадена вредност.
Заклучни согледувања
Предлог-ребалансот на Буџетот за 2026 година претставува значајна фискална корекција која ја зголемува потрошувачката и дефицитот, но истовремено отвора пошироко прашање за квалитетот и развојната насока на јавните финансии.
Клучните согледувања од анализата се:
- Зголемениот буџетски дефицит бара внимателно управување со јавниот долг, особено во услови на повисоки трошоци за задолжување и ограничен фискален простор во иднина.
- Економскиот ефект од буџетот ќе зависи повеќе од структурата на расходите отколку од нивниот вкупен обем. Најголема вредност имаат инвестициите што создаваат повисока продуктивност, нови работни места и поголема конкурентност.
- Капиталните инвестиции треба да бидат оценувани според нивните резултати, а не само според нивната планирана вредност. Квалитетот на реализацијата ќе биде клучен фактор за нивниот развоен придонес.
- Зелената и дигиталната трансформација стануваат неопходни економски приоритети. Прилагодувањето кон CBAM и глобалните технолошки промени бараат посистемски политики за поддршка на компаниите, иновациите и модернизацијата на производството.
- Идното буџетско планирање треба во поголема мера да се темели на мерење на ефектите од јавните средства. Успешноста на буџетот не треба да се мери само според тоа колку средства се потрошени, туку каква економска и општествена вредност е создадена.
На долг рок, најважниот критериум за успешноста на фискалната политика ќе биде не големината на буџетот, туку неговата способност да придонесе кон создавање поконкурентна економија, повисока продуктивност и подобар животен стандард.