Продуктивноста претставува еден од основните двигатели на долгорочниот економски раст и подобрувањето на животниот стандард. Иако врз неа влијаат повеќе фактори, фискалната политика има значајна улога преку начинот на кој се распределуваат јавните ресурси. Оттука, прашањето не е само колку државата троши, туку дали структурата на јавните расходи создава услови за повисока продуктивност и одржлив економски развој.
Во економската теорија и емпириските истражувања постои широк консензус дека развојниот ефект на јавната потрошувачка зависи пред сè од нејзиниот состав. Расходите насочени кон инфраструктура, образование, здравство, истражување и развој, дигитализација и институционален капацитет имаат потенцијал да го зголемат продуктивниот капацитет на економијата. Наспроти тоа, расходите што претежно финансираат тековна потрошувачка имаат ограничено влијание врз долгорочниот економски потенцијал.
Ова прашање добива дополнителна важност во услови на растечки јавен долг, ограничен фискален простор и зголемена глобална неизвесност. Во такви околности, квалитетот на јавната потрошувачка станува подеднакво важен како и нејзиниот обем.
Анализата ја испитува врската помеѓу јавните расходи и продуктивноста во Република Северна Македонија во периодот од првиот квартал на 2018 година до четвртиот квартал на 2025 година. Користени се квартални податоци од Народната банка, со вкупно 32 опсервации.
Емпириската анализа е базирана на едноставен линеарен регресионен модел, при што продуктивноста е зависна променлива, а вкупните јавни расходи независна променлива. Целта е да се оцени дали постои статистички значајна поврзаност помеѓу динамиката на јавните расходи и движењето на продуктивноста.
Резултати
| Regression Statistics | |
| Multiple R | 0.270192 |
| R Square | 0.073004 |
| Adjusted R Square | 0.042104 |
| Standard Error | 3.754333 |
| Observations | 32 |
| ANOVA | |||||
| df | SS | MS | F | Significance F | |
| Regression | 1 | 33.30079 | 33.30079 | 2.362592 | 0.13475683 |
| Residual | 30 | 422.8506 | 14.09502 | ||
| Total | 31 | 456.1514 |
| Coefficients | Standard Error | t Stat | P-value | Lower 95% | Upper 95% | Lower 95.0% | Upper 95.0% | |
| Intercept | -2.59979 | 2.944946 | -0.8828 | 0.384365 | -8.6141732 | 3.414589 | -8.61417 | 3.41458939 |
| X Variable 1 | 0.00006 | 0.00004 | 1.537073 | 0.134757 | -0.00002 | 0.000147 | -0.00002 | 0.00014671 |
Резултатите покажуваат позитивна, но релативно слаба врска помеѓу јавните расходи и продуктивноста. Коефициентот Multiple R изнесува 0,27, додека коефициентот на детерминација (R²) е 0,073, што укажува дека јавните расходи објаснуваат ограничен дел од варијацијата на продуктивноста во анализираниот период.
Истовремено, вредноста на Significance F од 0,134 покажува дека добиената зависност не е статистички значајна на конвенционалните нивоа на значајност. Со други зборови, анализата не обезбедува доволно емпириски докази дека промените во вкупните јавни расходи имаат директно и статистички потврдено влијание врз продуктивноста.
Наодите упатуваат дека врската помеѓу јавната потрошувачка и продуктивноста не може да се објасни само преку нивото на расходите, туку првенствено преку нивната структура и ефикасност.
Едно од можните објаснувања за добиените резултати е структурата на буџетските расходи, во која доминираат тековните расходи, додека капиталните инвестиции и инвестициите во човечки капитал имаат релативно помало учество. Дополнително, реализацијата на капиталните расходи во повеќе буџетски години останува под планираното ниво, што го ограничува нивниот потенцијален придонес кон продуктивноста.
Овие резултати се во согласност со меѓународната литература, според која економскиот ефект на јавната потрошувачка зависи повеќе од нејзината композиција отколку од нејзиниот вкупен обем. Расходите со висок развоен ефект создаваат услови за повисока продуктивност, поголема конкурентност и побрз потенцијален раст, додека расходите насочени претежно кон тековна потрошувачка имаат ограничено долгорочно влијание.
Емпириските резултати покажуваат позитивна, но статистички незначајна поврзаност помеѓу вкупните јавни расходи и продуктивноста во анализираниот период. Ова упатува дека самиот раст на јавната потрошувачка не е доволен за генерирање повисока продуктивност доколку не е проследен со подобар квалитет и структура на расходите.
Од перспектива на фискалната политика, резултатите ја нагласуваат важноста на расходите што создаваат долгорочен продуктивен капацитет, особено инвестициите во инфраструктура, образование, иновации, дигитална трансформација и развој на човечкиот капитал.
Воедно, анализата има и одредени методолошки ограничувања. Продуктивноста е резултат на интеракција на повеќе економски фактори, поради што идните истражувања би можеле да вклучат дополнителни објаснувачки променливи, како приватните инвестиции, капиталните расходи, институционалниот квалитет, пазарот на труд и технолошкиот напредок. Примената на повеќепроменливи економетриски модели би овозможила попрецизна оценка на влијанието на фискалната политика врз продуктивноста и потенцијалниот економски раст.