REFORM5 – Платформа за економска и технолошка трансформација
Во анализата на неодамнешните младински немири во европските градови, поранешниот претседател на Европската централна банка и поранешен премиер на Италија, Марио Драги, посочува на еден подлабок проблем: „блокираните очекувања“ на младите генерации.
Оваа теза отвора суштинско прашање: што се случува кога младите повеќе не веруваат дека образованието, трудот и личниот ангажман ќе им обезбедат подобра иднина?
Кога перспективата станува недостижна
Незадоволството на младите не може да се сведе само на конкретни политички одлуки или на поединечни поводи за протест. Зад него стојат и подлабоки структурни проблеми: несигурноста на пазарот на трудот, високите трошоци за живот и домување, ограничените можности за професионално напредување и чувството дека институциите не ги слушаат нивните потреби.
Кога младите не гледаат јасна врска меѓу образованието, вложениот труд и можноста за достоинствен живот, се нарушува довербата во општествениот договор. Очекувањето дека секоја нова генерација ќе има подобри можности од претходната станува сè потешко остварливо.
Технолошката трансформација: можност или нов извор на несигурност?
Забрзаниот развој на вештачката интелигенција и дигиталните технологии ја менува природата на работата и потребните вештини. Овие промени отвораат нови можности за продуктивност, иновации и економски раст, но истовремено создаваат несигурност кај младите кои не се сигурни дали образовниот систем ги подготвува за работните места на иднината.
Одговорот не е забавување на технолошкиот напредок, туку инвестиции во современо образование, дигитални и професионални вештини, преквалификација и пристап до квалитетни работни места.
Што значи ова за Северна Македонија?
За Северна Македонија, ова не е далечна европска дебата. Според ММФ, невработеноста кај младите на возраст од 15 до 24 години е околу 29%. Тоа е показател дека формалното образование и економските можности сè уште не се доволно поврзани. Истовремено, емиграцијата на млади и квалификувани кадри ја намалува развојната база на земјата.
Прашањето не е само како да ги задржиме младите во земјата, туку како да создадеме општество во кое тие ќе сакаат да ја градат својата иднина.
За тоа се потребни конкретни политики.
Пет приоритети за младите во Северна Македонија
- Гаранција за прво квалитетно работно искуство
Постојната Гаранција за млади треба да се унапреди со индивидуален план за секој млад човек што бара работа. Во рок од четири месеци, младите треба да добијат конкретна понуда за вработување, платена пракса, дополнително образование или обука што води кон вработување.
Државната поддршка за работодавачите треба да биде условена со формален договор, менторство, стекнување применливи вештини и реална можност за задржување на работното место. Резултатите треба да се мерат според тоа колку учесници останале вработени по 6 и 12 месеци, а не само според бројот на доделени субвенции.
- Образование што води кон работа
Потребно е систематско поврзување на средните стручни училишта и факултетите со компаниите. Тоа подразбира дуално образование, платени студентски практики, заедничко креирање наставни програми и регионални центри за стручна обука.
Паралелно, треба да се воведат национални програми за дигитални вештини, вештачка интелигенција, анализа на податоци, управување со проекти и претприемништво. Програмите треба редовно да се менуваат според потребите на работодавачите.
Целта е образованието да не завршува со диплома, туку со знаење што има реална вредност на пазарот на трудот.
- Достапно домување за млади и млади семејства
Високите трошоци за домување го одложуваат осамостојувањето на младите и создавањето семејство. Затоа е потребна национална програма за достапно домување, со комбинација од изградба на јавни станбени единици за долгорочно изнајмување, поддршка за прво домување и партнерства со општините.
Поддршката треба да биде насочена кон младите со ниски и средни приходи, според јасни критериуми, а не да претставува општа субвенција што дополнително може да ги зголеми цените на становите.
Воедно, треба да се развива пазарот на долгорочен наем со јасни договори и правна заштита и за закупците и за сопствениците.
- Поддршка за младинско претприемништво и продуктивни работни места
Наместо краткорочни субвенции без долгорочен ефект, потребен е фонд за младинско претприемништво што ќе комбинира почетно финансирање, менторство, пристап до деловни мрежи и поддршка за извоз.
Посебен приоритет треба да имаат иновативните компании, дигиталните услуги, зелените технологии, производството со повисока додадена вредност и истражувањето и развојот.
Јавната поддршка треба да се доделува преку транспарентни повици, со независна евалуација и објавени резултати. Успехот треба да се оценува според создадените одржливи работни места, растот на продуктивноста и опстанокот на компаниите, а не само според исплатените средства.
- Младите да учествуваат во одлучувањето
Не е доволно институциите да зборуваат во име на младите. Потребен е постојан механизам преку кој тие ќе можат да влијаат врз политиките што ја определуваат нивната иднина.
Предлагаме редовен национален младински дијалог со претставници на студентите, младинските организации, бизнис-заедницата, синдикатите, академската заедница и институциите. Секоја година треба да се објавува извештај за младите со мерливи показатели за вработувањето, платите, домувањето, образованието и иселувањето.
За најважните препораки, институциите треба јавно да се изјаснат што ќе прифатат, што нема да прифатат и зошто.
Како да се обезбеди реализација?
Овие мерки не треба да останат уште една стратегија на хартија. Владата треба да подготви тригодишна програма со утврдени почетни вредности, годишни цели, одговорни институции и јасно определени извори на финансирање.
Финансирањето треба да се планира во рамките на среднорочната буџетска рамка, со пренасочување кон мерки што даваат докажани резултати и со користење на достапните европски фондови и инструменти. Независна евалуација треба да покаже кои програми создаваат долгорочни резултати и кои треба да се изменат или прекинат.
Посебно внимание треба да се посвети на младите што не се во образование, не се вработени и не посетуваат обука, како и на младите од руралните средини и ранливите групи. Политиките мора да стигнат и до нив, а не само до оние што веќе имаат пристап до можности.
Заклучок: иднината мора да стане достижна
Тезата на Марио Драги за „блокираните очекувања“ е предупредување дека општествената стабилност не може да се одржува само преку економски показатели и политички декларации. Таа зависи и од реалната можност луѓето да напредуваат, да работат достоинствено и да веруваат дека нивниот труд има смисла.
За Северна Македонија, тоа значи промена на пристапот: од политики што само реагираат на проблемите кон политики што создаваат можности; од краткорочни субвенции кон долгорочни вештини и продуктивност; од формално консултирање на младите кон нивно вистинско учество во одлучувањето.
За REFORM5, економската и технолошката трансформација има смисла само ако создава подобри можности за луѓето. Младите не треба да избираат меѓу иселување и откажување од своите очекувања. Тие треба да имаат реална можност да успеат тука.
Иднината на младите не смее да биде ветување што постојано се одложува. Таа мора да биде резултат на политики што создаваат можности денес.