Економска анализа на импликациите од воведувањето на финалната фаза на CBAM од 1 јануари 2026 година врз индустрискиот сектор и макроекономските текови во Република Северна Македонија.
1. Вовед и контекст на регулативата на ЕУ
Механизмот за прекугранично јаглеродно прилагодување (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) претставува еден од клучните столбови на пакетот „Подготвени за 55“ (Fit for 55) на Европската Унија. Неговата примарна цел е спречување на т.н. „јаглеродно истекување“ (carbon leakage) – феномен каде што компаниите од ЕУ го преместуваат своето производство во земји со полабави еколошки стандарди, или пак производите од ЕУ се заменуваат со поевтин, но поеколошки валкан увоз.
По завршувањето на транзициската фаза (2023–2025), на 1 јануари 2026 година започна дефинитивниот режим на спроведување на CBAM. Ова значи дека увозниците во ЕУ сега имаат финансиска обврска да купуваат CBAM сертификати кои соодветствуваат на емисиите на стакленички гасови содржани во увезената стока. Цената на овие сертификати е директно врзана со неделниот просек на цените на дозволите за емисија во рамките на ЕУ-системот за тргување со емисии (EU ETS).
За македонската економија, каде што над 75% од вкупниот извоз е насочен кон пазарот на ЕУ, оваа регулатива претставува сериозен трговски и макроекономски предизвик кој директно ја засега конкурентноста на домашната индустрија.
2. Анализа на македонскиот извозен профил и изложеност
Првата фаза од имплементацијата на CBAM таргетира шест енергетски и емисионо интензивни сектори: железо и челик, алуминиум, цемент, ѓубрива, електрична енергија и водород.
Македонската индустриска структура покажува висока концентрација и изложеност токму во неколку од овие таргетирани сектори:
- Металургија (железо, челик и алуминиум): Овој сектор традиционално претставува еден од столбовите на македонскиот извоз. Компаниите од металната индустрија извезуваат огромни количини на полупроизводи и готови производи од челик и алуминиум во Германија, Италија, Бугарија и други земји од ЕУ.
- Градежни материјали (цемент): Домашното производство на цемент е високо извозно ориентирано кон регионалните пазари, вклучително и Грција како земја-членка на ЕУ.
- Електрична енергија: Поради регионалната поврзаност и пазарната динамика, извозот на струја кон Грција и Бугарија има значителен удел во вкупниот БДП (во одредени години и до 1%). За разлика од другите сектори, каде што давачката се воведува постепено, кај електричната енергија CBAM се применува во износ од 100% веднаш од 2026 година.
Оваа изложеност е дополнително влошена од фактот што македонското производство се потпира на релативно висока јаглеродна интензивност, примарно поради користењето на јаглен (лигнит) во домашниот енергетски микс и застарените технолошки процеси во дел од индустриските капацитети.
3. Макроекономски импликации врз македонската економија
Воведувањето на CBAM давачката ќе предизвика верижна реакција низ целокупната домашна економија преку неколку главни канали:
А. Пад на конкурентноста и трговскиот биланс
Бидејќи македонските производи содржат повисоко ниво на емисии по единица производ во споредба со просекот на ЕУ (Scope 1 емисии), нивната крајна цена на пазарот на ЕУ ќе се зголеми по пресметувањето на CBAM трошокот. Ова ќе ги направи македонските компании помалку конкурентни во споредба со локалните производители во ЕУ или производителите од трети земји кои веќе имаат декарбонизирано производство. Ова најверојатно ќе резултира со пад на извозните количини и продлабочување на трговскиот дефицит.
Б. Влијание врз БДП и вработеноста
Според макроекономските симулации на Светската банка и релевантни економски институти, директниот притисок врз металуршкиот и цементниот сектор може да предизвика контракција на нивниот вкупен аутпут за околу 2%. Иако на ниво на цела економија падот на БДП се проценува на под 0.5%, секундарните ефекти врз поврзаните сектори (транспорт, логистика, услужни дејности) можат да доведат до губење на илјадници работни места во производствениот сектор.
В. Финансиски одлив на средства (одлевање на капитал)
Ако Северна Македонија не воведе сопствен механизам за оданочување на јаглеродот (на пример, домашен ETS или данок на јаглерод), сите финансиски средства генерирани од јаглеродниот интензитет на македонските производи ќе завршат директно во буџетот на Европската Унија. Ова претставува чист одлив на капитал кој инаку би можел да се инкасира дома и да се искористи за зелена транзиција.
4. Конкретна пресметка на CBAM трошокот (методологија за пресметка)
Финансиската обврска за CBAM се пресметува врз основа на количеството на увезена стока, нејзиниот специфичен јаглероден интензитет и цената на јаглеродот во ЕУ.
Методолошка формула:
Каде што:
Вкупен CBAM Трошок = Q × Es × (PEU-ETS – Pдома) × (1 – Бесплатни дозволи%)
- Q = Количество на извезена стока во ЕУ (во тони).
- E_s = Специфични вградени емисии (Embedded Emissions) изразени во тони CO2 по тон производ (tCO2/t). Приоритет имаат верификуваните реални емисии од фабриката, во спротивно ЕУ применува казнени „стандардни вредности“ (default values).
- PEU-ETS = Актуелната цена на јаглеродот на ЕУ берзата (во евра за тон CO2).
- Pдома = Цена на јаглеродот веќе платена во земјата на потекло (во моментов за Македонија е 0).
- Бесплатни дозволи% = Процентот на бесплатни дозволи кои сè уште им се доделуваат на производителите во ЕУ (ова постепено се намалува од 2026 до 2034 година).
Практичен пример за македонска челичарница (сценарио за 2026 година)
Да земеме хипотетички пример за македонска компанија која извезува градежен челик во ЕУ во 2026 година.
Влезни параметри за пресметката:
- Количество (Q): 50.000 тони челик годишно.
- Јаглероден интензитет (Јаглероден интензитет (E_s): 1,8 tCO2 по тон челик (поради користење на класична печка или висока јаглеродна интензивност на струјата).
- Цена на јаглерод во ЕУ (PEU-ETS): 85 евра за тон CO2.
- Платен домашен данок (Pдома): 0 евра.
- Стапка на намалување на бесплатните дозволи во ЕУ за 2026 година: ЕУ во 2026 година го намалува бесплатниот удел за само 2,5% (односно 97,5% сè уште се бесплатни за производителите во ЕУ, па CBAM плаќањето се применува само на преостанатите 2,5%).
Чекор 1: Пресметка на вкупните вградени емисии
Вкупни емисии = 50.000 тони челик × (1,8 tCO2)/t = 90.000 тони CO_2
Чекор 2: Прилагодување со фазното воведување за 2026 година (2,5%)
Обврзни емисии за наплата = 90.000 tCO2 × 0,025 = 2.250 тони CO_2
Чекор 3: Пресметка на финансискиот трошок
Финансиски трошок = 2.250 тони CO2 × 85 евра = 191.250 евра
Критична забелешка за реалниот ризик (проекција за периодот 2030-2034):
Иако во 2026 година трошокот изгледа поднослив (191.250 евра) поради високиот процент на бесплатни дозволи во ЕУ, до 2030 година фазното воведување на CBAM ќе достигне 48,5%.
Ако компанијата не ги намали емисиите и цената на јаглеродот остане 85 евра, трошокот во 2030 година драстично ќе се зголеми:
Трошок во 2030 = 90.000 tCO2 × 0,485 × 85 евра = 3.710.250 евра
Ова јасно покажува дека без итна модернизација, бизнисот ќе стане целосно неодржлив во следните неколку години.
5. Стратешки одговори и препораки за државата и бизнисот
За да се амортизира овој силен економски удар, потребна е координирана акција помеѓу креаторите на политиките и приватниот сектор:
- Итно воведување на национален данок на јаглерод (Carbon Pricing): Македонија мора да воведе сопствен механизам за оданочување на емисиите кој постепено ќе се усогласува со цената во ЕУ. На овој начин, парите од јаглеродните даноци ќе остануваат во домашниот буџет и ќе можат да се реинвестираат во Фондот за зелена транзиција, наместо да се одлеваат во Брисел.
- Декарбонизација на енергетскиот сектор: Итно спроведување на планот за праведна транзиција (Just Transition) за РЕК Битола и Осломеј и масовни инвестиции во обновливи извори на енергија (сонце и ветер). Со намалување на јаглеродниот интензитет на струјата, автоматски се намалуваат и индиректните емисии (Scope 2) на сите фабрики во земјава.
- Искористување на исклучокот за електрична енергија: Македонија треба да ги исполни критериумите (пазарно спојување со ЕУ и подготовка за транзиција кон ЕУ ETS) за да добие привремен исклучок од плаќање CBAM за извоз на струја до 2030 година.
- Поддршка за компаниите во процесот на верификација: Државата треба да им помогне на менаџерите технички и финансиски да воспостават прецизни системи за мерење на емисиите, бидејќи користењето на реални податоци речиси секогаш резултира со помали давачки во споредба со суровите стандардни вредности на ЕУ.
6. Заклучок
CBAM не е само обична административна трговска бариера, туку длабока структурна промена на правилата на глобалниот и европскиот пазар. За Република Северна Македонија, овој механизам претставува сериозен ризик за макроекономската стабилност, трговскиот биланс и индустриското производство во металургијата и енергетиката.
Сепак, доколку се сфати сериозно, CBAM може да послужи и како силен катализатор за итна и неопходна модернизација на македонската економија. Времето за чекање е поминато; долгорочниот опстанок на македонскиот извоз директно ќе зависи од брзината на нашата зелена трансформација.